Skálafellin á landinu er 25 og af ýmsu tagi

Hvernig verða örnefni orðið til? Landsmenn hafa auðvitað nefnt staði, sum nöfn hafa náð að festast um sinn, kynslóðir geyma örnefnin, gleymt öðrum, búið til ný þegar það hefur hentað.

Myndin er af Skálafelli á Reykjanesi. Á henni sést Reykjanesviti sem stendur

 á litlu felliog hægra megin á myndinni er mikill skjöldur sem heitir Skálafell. 

Þar er ekkertberghlaup og nafnið hugsanlega dregið af orðinu skál. 

Skaðinn er hins vegar ekki mikill fyrr en með breyttri landnotkun. Þar af leiðandi hefur gildi örnefna aukist, ekkert mun koma í stað þeirra sem tapast vegna þess að notkun landið er að breytast hröðum skrefum.

Eigendur hafa ekki nú sömu þörf fyrir örnefni, landslagið liggur ljóst fyrir á kortum og punktum og svo hroðalega framtíðarsýn gæti blasað við að staðir beri einungis tölur en ekki nöfn.

Þá má spyrja hvor nefna megi staði sem ekkert nafn bera? Hin breytta landnotkun felur t.d. í sér að ferðamönnum fjölgar og þeir hafa annan skilning og aðra þörf fyrir örnefni en fjárbændur og hestamenn liðins tíma.

Hvernig geta örnefni náð að festast í sessi ef bannað er að nefna staði?

Hægra megin á myndinni er Drápuhlíðarfjall, litríkt og fagurt. Við rætur þess, 

vinstra megin á myndinni er hamrabelti og þar held ég að heiti Skálafell.

Ég er ekkert tiltakanlega fróður um örnefni en hef af því mikla ánægju að rýna í þau. Eiginlega hef ég mestallt mitt vit frá Þórhalli Vilmundarsyni sem eitt sinn var forstöðumaður Örnefnastofnunar Þjóðminjasafnsins og þar var gefið út ritið Grímnir, stórmerkilegt rit um örnefni og skýringar þeirra.

Þórhallur er höfundur svonefndrar náttúrunafnakenningar sem byggir á því að örnefni eigi uppruna sinn frekar í umhverfinu heldur en í nöfnum og sögum.

Í Kjós er Vindáshlíð og þar fyrir ofan er fjallið Sandfell, keilulagað og 

formfagurt, sjá vinstra megin á myndinn og glittir í Hvalfjörðinn  við tindinn.

Myndin tekin af Skálfelli við Mosfellsheiði. Lítið Skálafell mun vera hægra 

megin við Sandfell, en ekki get ég fundið því stað. Það hlýtur því að vera 

frekar lítið.

Um daginn var ég eitthvað að velta fyrir mér fjallinu Skálafell sem er austan við Esju og Móskarðshnúka. Það leiddi til þess að ég fór að telja Skálafellin á landinu. Þau eru að minnsta kosti ellefu og líklega frekar fimmtán, jafnvel fleiri. Afleidd nöfn eru mörg, til dæmis Skálafellsöxl, Skálfellssel og fleiri.

Eitt fjall ber nafnið Skálarfell og fimm fjöll bera nafnið Skálarfjall. Því til viðbótar eru til afleidd örnefni eins og Mánaskálarfjall, Skessuskálarfjall, Smjörskálarfjall.

Hvaðan kemur skálin kemur sem fast er í nafninu. Þórhallur Vilmundarson hefur skrifað um Skálafell í Grímni og segir (vitnar meðal annars í Jónas Magnússon í Stardal (greinaskil eru mín)):

Skálafell við Hellisheiði. Engin skál er í því norðanverðu en það er sú

hlið sem hér sést. Hugsanlega er skálalag á fjallinu þegar horft er á það frá

öðrum hliðum.

Sunnan í S. [Skálafelli] norðan Mosfellsheiðar „er hvilft, er heitir Skál, sem fellið dregur nafn af. Þar hefur fellið einhvern tíma sprungið fram. Talað er um að „fara upp í Skálina“.“

Ýmis fleiri Skála-örnefni eru dregin af no. skól ´hvilft´, sbr. fjallsheitið Skåla í Noregi.

Skálafell,. -fjall eru algeng fjallanöfn á Íslandi, og kunna sum þeirra að vera líkingarnöfn, þar sem lögun þeirra minnti á skála, sbr. sum Búrfell.

S. [Skálafell] sunnan Hellisheiðar minnir á húsburst séð úr Ölfusi og mætti vera slíkt líkingarnafn.

Ég hallast nú helst að því að nafnið Skálafell sé dregið af skál sem myndast hefur við berghlaup úr fjallinu. Þetta getur þó ekki verið einhlítt. Fjölmörg Skálafellin eru án 'skálar' og þar eru engin berghlaup. Þessi fjöll minna helst á skál á hvolfi.

Þannig er það eiginlega með mörg Skálafellin á landinu. Þau eru frekar lítil og sjást ekki vel tilsýndar. Þannig er það með þau sem eru á heiðum fyrir austan. Önnur fjöll sem bera nafnið finnast á öðrum fjöllum eða fjallshryggjum. Þannig er það með Skálafellin á Skorradalshálsi, á Þverárhlíð og víðar. Önnur eru tengd öðrum fjöllum órjúfanlegum böndum eins og Skálafell við Hesteyrarfjörð, sem tengist Lásfjalli, og Skálarfjall í Hafursey.

Ég þekki ekki Skálafellin þrjú á Sandvíkurheiði en þau nefnast Austasta-Skálafell, Mið-Skálafell og Vestasta-Skálafell en ekkert ber nafnið Skálafell eitt og sér.

Á suðaustanverðu landinu er Skálafellsjökull, Skálafellshnúta og bæirnir Skálafellssel og Skálfafell. hvergi er þó að finna hið eiginlega Skálafell, eftir því sem ég best fæ séð á landakorti. Hins vegar gæti ég trúað því að Skálafellshnúta hafi áður heitið Skálafell, dreg þá ályktun af lögun fjallsins. Það er skálarlaga.

Enn er margt ósagt um Skálafellin á landinu en þó er ljóst að örnefnin finnast víða um land, eru ekki bundin við einhvern einn landshluta.

Líkt og blæði úr fjallshlíðinni

Smáatriðin í landslaginu eru svo merkileg og skemmtileg þegar vel er að gáð. Af fjallstindum horfir maður með hrifningu yfir landið en gleymir að líta á það sem kalla má hinar raunverulegu perlur.

Meðfylgjandi mynd tók ég síðasta sumar fyrir einhverja rælni en hafði þó fyrir því að brúka talsverðan aðdrátt.

Þarna sést fjallshlíð, talsvert brött. Engu er líkar en að úr henni blæði.

Eflaust er skýringin einföld. Ég læt mér detta í hug að þarna hafi sprottið fram vatn undan jarðlögum og borið fram rauða gosmöl sem rann svo stuttan spotta niður hlíðina.

Eins getur verið að vatnið hafi einfaldlega verið rauðmengað eftir að hafa runnið um rauðleit jarðlög.

Hvar skyldi þessi sérkennilega hlíð vera? Jú, hún er í vesturhlíð Skálfells við Mosfellsheiði. Sést betur á litlu myndinni. Ég tók þessar myndir í hlíðum Móskarðshnúka og í fjarska er Búrfell í Grímsnesi. Búrfell er algengt örnefni, bæði eitt og sér og tengt við önnur, líklega á annað hundrað.

Skálafell við Mosfellsheiði. Í fjarska sér í Búrfell í 

Grímsnesi. Myndin er tekin úr Móskarðshnúkum.

Ágætt er að tvísmella á myndirnar, jafnvel oftar, til að stækka þær og njóta betur.

Fjallið sem fór og stígurinn varð stór

Hérna eru tvær myndir af sama staðnum, sama útsýninu. Sú til vinstri var tekin laugardaginn 14. september 2013. Hin var tekin 16. júní 2001, fyrir aðeins rúmum tólf árum. 

Margt hefur breyst á þessum tíma. Get nefnt þrjú atriði þar af tvö sem flestir lesendur ættu að koma auga á. 

Litla fellið sem þarna stóð er auðvitað horfið, tekið í burtu og kemur aldrei til baka. Eftir stendur djúp hola sem engum verður til gagns nema hugsanlega þeim sem þurfa að losna við jarðveg annars staðar frá.

Annað sem breyst hefur er gönguleiðin. Fyrir tólf árum var hún mjó og þá sem nú liggur hún yfir ræfilslega mosabreiðu. Af einhverjum óskiljanlegum ástæðum hefur gönguleiðin breikkað mikið, raunar sigið niður, sem alls ekki er til bóta fyrir göngufólk. Þrátt fyrir þetta hefur ekki orðið mikil aðsókn í Vífilsfell. Ég skrepp þangað talsvert oft og sjaldan sé ég fólk í fjallinu. Í gær sá ég þó sjö manns og fjóra hunda. En gönguleiðir eiga það til að fara út um víðan völl, sérstaklega séu þær ekki merktar og gerðar þægilegar yfirferðar.

Þriðja atriðið sem þó er ekki auðgreinanlegt á myndunum eru slóðir eftir mótorhjól og fjórhjól. Þau eru út um allt þarna enda leyfi fyrir því. Hitt er verra að slóðirnar ná langt út fyrir svæðið, vestan undir Bláfjöll og vestur yfir Bláfjallaveg með hraunjaðri og allt niður í Lækjarbotna. Það er miður. 

Grjóthrúgur án tilgangs

Við Þingvallaveg

Vörðurnar hjá áningarstaðnum við Þingvallaveg eru bara dálítið flottar eins og sjá má (smellið nokkrum sinnum á myndina og stækkið). Held þó að þessi siður hafi orðið til þegar ferðamenn sáu Laufskálavörður og halda að það sé einhver siður að hlaða þær og helst setja einhver orð á blað og koma fyrir í þeim.

Beinakerlingin á Bláfellshálsi

Gamall og góður siður er að setja stein í vörðu og sagt var að það væri til fararheilla. Engum datt í hug að tugþúsundir ferðamanna, og í ofanálag útlendir rútuferðamenn, myndu rífa upp allt lauslegt grjót í kringum Beinakerlingu á Bláfellshálsi og henda í hrúgu. Grjóthrúga getur aldrei verið varða en varða getur orðið að grjóthrúgu. Raunar er umhverfi kerlingarinnar grátbroslegt

Öllu má nú ofgera og þegar ferðamenn eru komnir nærri einni milljón á ári og stór hluti þeirra druslast á einhvern hátt út um þjóðvegi getur verið að einhverjir þeirri haldi að grjót sé öllum frjálst til afnota og helst til mislukkaðrar mannvirkjagerðar sér til fararheilla. Þvílíkur misskilningur hjá þeim.

Varða við Hveravelli, vegprestur vístar til Þjófadala

Ég held að öllum sé hollt að minnast þess að vörður eru vegvísar, margar þeirra eru afar gamlar og í raun ekkert annað en fornminjar og margar skráðar sem slíkar. Höfuð þetta hugfast og hvetjum ekki til slíkrar steinaldar sem útlendir ferðamenn hafa gerst sekir um. Ekki búa til gangslausar hefðir.

Jú, litlu vörðurnar virðast flottar við fyrstu sýn, en eru algjörlega úr takti við íslenskar hefðir. Þar að auki er bölvað landrask af þeim. Er ekki betra að afhenda ferðamönnum poka með nokkrum lúpínufræjum og biðja þá um að koma fyrir á þar sem ekki finnst stingandi strá. Jæja ... eða að fá þeim í hendur tré og biðja þá um að gróðursetja t.d. við áningarstaði. Þar með væri eitthvað gagn gert.

Er jökuláin kaldari en sú blátæra?

Vaðið yfir Reykjafjarðarós en fljótið kemur úr Drangajökli.

Loksins þig ég þekki, fljóð!

Vaðið yfir blátæra dragá.

þvílíkt hjarta ég aldrei sá:
það er heitt sem Heklu-glóð,
heljarkalt sem Jökulsá.

Svona orti Guðmundur Guðmundsson (187-1919) sem hafði viðurnefnið skólaskáld, en Halldór Blöndal nefnir hann í þeim skemmtilega dálki sem nefnist Vísnahorn og má finna daglega í Morgunblaðinu.

Ekki ætlaði ég að fjalla um ljóð að þessu sinni enda þótt þau séu mér ávalt hugstæð enda varla til sú listgrein sem er henni fegurri.

Margar árnar og fljótin hef ég vaðið á ferðalögum mínum um landið og yfirleitt alltaf formælt þeim farartálmum vegna þess hversu kulsækinn ég er á fótum. Það lagaðist um leið og ég komst yfir forláta „sokka“ eins og brimbrettafólk notar. Fyrir vikið get ég vaðið þvers og kruss án þess að finna fyrir kulda.

Vaðið yfir Rangala í Lónafirði en hann er einn af Jökulfjörðum

Hins vegar fannst mér yfirleitt blátæru árnar oftast miklu kaldari og verri viðureignar en jökulárnar. Og ég held að þetta sé óumdeilanlegt.

Jökuláin er gruggug og vitneskjan um að hún komi úr jökli er kuldaleg staðreynd en ekki endilega raunveruleg. Tær dragá eða lindá er yfirleitt skítköld nema þær séu þeim mun grynnri og rennslið hægt. Ef til vill er ástæðan sú að gruggið í jökulám dregur í sig sólarljósið og hitna þannig fyrr en tært vatnið.

Gönguleiðin á Kistufell í Esju

Gönguleiðin upp á Kistufell er merkt með punktalínu og akleiðin að uppgöngustað er merkt með rauðri línu. Kortið er fengið að láni af vef Landmælinga Íslands.

Laugardaginn 26. júlí 2013 brá ég undir mig betri fætinum og skokkaði upp á austurhorn Kistufells í Esju. Þetta er ein af skemmtilegustu gönguleiðunum.

Ég fer eiginlega ekki núorðið á Þverfellshorn vegna þess að þar er alltof mikill ágangur fólks og að auki lítur leiðin skelfilega út. Ég ók á Toyota Yaris upp á Esjumela og þaðan austur eftir malarvegi milli Esju og Mosfells. Enginn vandi að aka þarna, fór bara varlega.

Ökuleiðin sést á meðfylgjandi korti og punktaleiðin sýnir gönguleiðina upp. Veðrið í gær var það besta sem komið hefur á höfuðborgarsvæðinu og ég hafði eiginlega mestar áhyggjur af því að hitinn væri of mikill. Sem betur fer var golan vestanstæð og kom í bakið á mér á leiðinni upp, magnaðist aðeins á uppleiðinni og kældi mann passlega.

Göngleiðin

Ég mæli með því að gengið sé upp með gilinu sem sést vinstra megin á myndinni. Þar er leiðin eins auðveld og hún getur orðið. Gilið er lítið og snoturt. Í því eru um sjö litlir fossar og gaman að skoða umhverfi þeirra.

Upp á Kistufell má ætla fjóra áfanga eða fleiri ef vill. Stallar eru í hlíðinni sem ágætt er að miða við. Og ekki má gleyma að snúa sér við og skoða útsýnið eftir því sem hærra er komið. Sérstaklega er fallegt að fylgjast með breytingum til austurs. Þar er Grafardalurinn, djúpur og fallegur, Hátindafjallið og svo Móskarðshnúkar.

Móskarðshnúkar, myndin er tekin með miklum aðdrætti frá Kistufelli.
Þeir njóta sín engu að síður vel enda litirnir stórkostlegir.

Hérna er mynd af Móskarðshnúkum sem ég tók með talsverðum aðdrætti. Tindarnir njóta sín vel, stórkostlegir í litadýrð sinni. Ef vel er að gáð má greina gönguleið sunnan í hlíð Móskarðshnúks, en svo held ég að austasti hnúkurinn sé kallaður.

Mér finnst nokkuð miður að þarna skuli vera komin stígur. Aðal uppgönguleiðin er upp eftir hryggnum en fólk gengur yfirleitt niður hlíðarstíginn. Hryggurinn ætti að duga fyrir upp- og niðurleið.

Hnúkarnir eru fjórir og sá austasti er hæstur, 807 m hár. Fjórði hnúkurinn er eiginlega ekki neitt neitt en er þó nægilega greinilegur til að vera talinn með.

Kistufell er í rúmlega 800 m hæð og er nokkuð slétt að ofan. Þar er mikill mosi. Í gær var ábyggilega yfir tuttugu gráðu hiti uppi og hlýr andvari af vestri.

Oft hef ég gengið mér til skemmtunar með suðurbrún Kistufells og allt að Gunnlaugsskarði og síðan til baka. Nokkrum sinnum hef ég gengið yfir á Hátind og þaðan niður. Þegar ég rifja göngur mína á Esju upp held ég að ég hafi gengið um hana mestalla. Í þetta sinn var ég latur, mátti það alveg. Lagðist bara í mjúkan mosann við vörðuna, drakk sódavatn og maulaði prins póló og horfði á veröldina. Þotur flugu hátt yfir, eins hreyfils rellur flugu langt fyrir neðan og þyrla heimsótti svæðið í útsýnisflugi með ferðamenn.

Þessi mynd er tekin við vörðuna á austurhorni Kistufells og er horft í austur. Strikin sem ég hef sett inn á myndina tákna gönguleiðir niður frá Hátindi og ofan í Grafardal. Ég þekki þær allar, þær eru mjög brattar og vissara að fara afar varlega á niðurleið. 

Ég er nokkuð ánægður með þessar myndir. Best er að smella á þær og þá er hægt að stækka þær nokkrum sinnum. Umfram allt hvet ég lesendur til að hætta að troða á Þverfellshorni, ganga á Kistufell, Móskarðshnúka, Kerhólakamb, Lág-Esju eða jafnvel í Gunnlaugsskarð.

Hornvík brosir við vetrargestum

Myndin er tekin skammt vestan við Stígshús á Horni og horft er yfir víkina til Rekavíkur bak Höfn, 

Hvannadals og hins tilkomumikla Hælavíkurbjargs.

Hornvík er fögur að vetrarlagi. Þar hef ég verið undanfarna daga ásamt góðu fólki og notið vetrarríkisins. Líklega er þetta dálítið orðum aukið hjá mér því þarna var frekar hlýtt, aðeins um tveggja til sjö gráðu hiti.

Snjór var ekki mikill í Hornvík og varla skíðafært. Hins vegar snjóaði nokkuð síðasta miðvikudag og þá breyttist ásýndin.

Næsta mynd er tekin frá Höfn og sér yfir víkina til Núpsins, fremst á Hornbjargi, Miðfells, drangsins Jörundar og Kálfatinds. Ekki vita allir að handan við þessi fjöll er sjálft Hornbjarg, þar er þverhnípt í sjó fram,
rétt eins og fjöllin hafi verið skorin og eystri hlutinn fjarlægður. 

Annars er engin ástæða til að mikla fyrir sér veðurlag á Hornströndum. Í sannleika sagt er bara hægt að líta á landakortið og sjá hversu litlu munar á til dæmis Hornvík og öðrum stöðum þar sem fólk býr og lifir hamingjusamlega. Um 47 km eru í loftlínu frá Bolungarvík í Hornvík og svipað munar á fjarlægðinni frá Skaga og á þá breiddargráðu og Hornvík stendur á.

Horft er hér inn í Hornvík. Rekavík bak Höfn er lengst til hægri og fyrir botni víkurinnar, á miðju myndarinnar er Hafnarsandur. Hér kannast þúsundi Íslendinga við sig, hafa gengið þessar fjörur 

og upp í Atlaskarð sem er ofan Rekavíkur.

Forðum var hörð lífsbaráttan á Hornströndum rétt eins og annars staðar á landinu.

Á næstunni ætla ég að birta hérna nokkrar myndir af Hornströndum og hafa til samanburðar myndir sem ég hef tekið að sumarlagi. Það getur verið ansi fróðlegt, held ég.